Historie van Bergen aan Zee: van duinpad naar badplaats van kunstenaars

Het oude Bergen achter de duinen

Lang voordat er een dorp aan zee was, lag aan de binnenkant van de duinen al het oude dorp Bergen, met een geschiedenis van meer dan duizend jaar.

Een kerk sinds 1100: op de plek van de Ruïnekerk stond rond 1100 al een kapel, die rond 1140 een tufstenen parochiekerk werd; rond 1420 verrees er de grote bakstenen Petrus en Pauluskerk.
Een kerk als ruïne: tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de kerk grotendeels in de as gelegd; alleen het koor bleef gespaard en wordt nog altijd als kerk gebruikt.
Het Sterkenhuis: in het 17e-eeuwse Sterkenhuis vertelt een van de oudste musea van de regio over de geschiedenis van Bergen, met stijlkamers en klederdracht.
Het Bergerbos: het Bergerbos stamt uit de 17e eeuw en staat bekend om zijn statige lanen en oude eiken en beuken.
Slag bij Bergen (1799): op 19 september 1799 werd rond Bergen gevochten tijdens de Engels-Russische invasie van Noord-Holland, die door Franse en Bataafse troepen werd teruggeslagen.

De familie Van Reenen

De groei van Bergen tot badplaats en kunstenaarsdorp is nauw verbonden met de familie Van Reenen, de heren van Bergen.

Heren van Bergen (1851): in 1851 kocht Jan Jacob van Reenen de heerlijkheid Bergen en vestigde zich op het Oude Hof, een 17e-eeuwse buitenplaats.
Huis Kranenburgh: zijn zoon Jacob van Reenen liet in 1882 een villa bouwen die als Kranenburgh de burgemeesterswoning werd toen hij in 1885 burgemeester van Bergen werd.
Een boek over Bergen (1904): burgemeestersvrouw Maria van Reenen-Völter schreef in 1904 een boek over de schoonheid van Bergen, vooral bedoeld voor kunstenaars.
De Zeeweg (1905): in 1905 werd het karrenspoor door het Bergerbos en de duinen vervangen door een verharde weg naar zee, de Zeeweg.

Een nieuw dorp aan zee (1906)

De naam Bergen aan Zee kwam al in 1848 voor, voor een uitvalsplaats in de duinen, maar het echte dorp ontstond pas in 1906 door particulier initiatief.

De eerste steen (1906): op 28 juli 1906 werd de eerste steen gelegd van Café Prins Maurits, dat al snel uitgroeide tot het eerste hotel van Bergen aan Zee.
Horeca aan zee: de familie Zeiler uit Baarn zag kansen voor hotels en restaurants in de nieuwe badplaats.
De tram (1909): burgemeester Van Reenen zorgde ervoor dat de tramlijn van Bergen in 1909 werd doorgetrokken naar Bergen aan Zee.
De Koloniehoek: in 1908 verrees Het Zeehuis, een herstellingsoord voor kinderen van het Amsterdamse Burgerweeshuis, gevolgd door koloniehuizen in 1910 en 1912; de drie gebouwen zijn sinds 2001 rijksmonument.
Honderd jaar (2006): in 2006 vierde het dorp uitgebreid zijn 100-jarig bestaan.

Kunstenaars en de Bergense School

Begin 20e eeuw ontdekten kunstenaars de natuur en het licht van Bergen, en het dorp groeide uit tot een echte kunstenaarskolonie.

Een eigen stroming: tussen 1915 en 1925 ontstond hier de Bergense School, met een expressionistische stijl, kubistische invloeden en donkere tinten.
De grondleggers: de Franse schilder Henri Le Fauconnier en de Nederlander Piet van Wijngaerdt stonden aan de basis, en ook Charley Toorop, Leo Gestel en John Rädecker worden tot de groep gerekend.
Aan de Buerweg: veel schilders woonden dicht bij elkaar aan de Buerweg in de buurtschap Westdorp, tussen Bergen en Bergen aan Zee.
Kunst in Kranenburgh: sinds 1993 is Huis Kranenburgh een museum, met werk van de Bergense School en kunstenaars van Cobra, en in 2013 kwam er een beeldentuin en nieuwbouw bij.

Oorlog en wederopbouw

In de Tweede Wereldoorlog werd de kust onderdeel van de Duitse Atlantikwall, en ook Bergen aan Zee bleef daarvan niet gespaard.

Verdwenen hotels: in de oorlog werd onder meer het voormalige Hotel Nassau afgebroken.
Bunkers in de duinen: in het nabije Egmond aan Zee laat bunkermuseum Jansje Schong zien hoe de Atlantikwall langs deze kust werd gebouwd.
Het Zee Aquarium (1956): op de plek van Hotel Nassau opende in 1956 het Zee Aquarium, een idee dat in 1954 was ontstaan.
Een potvis: van de drie potvissen die in 1998 aanspoelden, kreeg het aquarium er één, waarvan het skelet nog altijd te zien is.

De duinen en de badplaats van nu

Bergen aan Zee is een kleine badplaats gebleven, omringd door een van de mooiste duingebieden van Noord-Holland.

Beschermde duinen: de duinen rond het dorp horen bij het Noordhollands Duinreservaat, en door het dorp loopt het Noordzeepad.
De Kerf (1997): in 1997 werd ten noorden van het dorp bewust een opening in de zeereep gemaakt, waardoor zeewater de duinvallei weer kon binnenstromen; vanaf uitkijkduin De Kerf zie je het resultaat.
De hoogste duinen: in de Schoorlse Duinen vlakbij ligt het Klimduin van 51 meter, waar kinderen mogen klimmen en spelen.
De duinbrand (2010): op 14 april 2010 bedreigde een grote duinbrand het dorp, waarna alle inwoners tijdelijk werden geëvacueerd.
Klein maar geliefd: met zo'n 370 inwoners is Bergen aan Zee een rustig dorp, geliefd bij strandgasten, surfers en catamaranzeilers.

Geschiedenis zelf beleven rond Bergen aan Zee

Over de Zeeweg en de fietspaden door de duinen fiets je in korte tijd van de badplaats naar het oude kunstenaarsdorp Bergen.

De Kerf: klim naar uitkijkduin De Kerf en kijk uit over de duinvallei waar de zee weer binnenkomt.
Zee Aquarium: loop in het Zee Aquarium onder het skelet van de potvis door.
Bergerbos: fiets over de Zeeweg door het Bergerbos naar Bergen.
Kranenburgh: bekijk de Bergense School en de beeldentuin in museum Kranenburgh.
Het Sterkenhuis: ontdek de geschiedenis van Bergen in Het Sterkenhuis.
Ruïnekerk: wandel rond de sfeervolle Ruïnekerk in het hart van Bergen.
Klimduin: beklim in Schoorl het Klimduin, de hoogste zandberg in de omgeving.
Bunkermuseum: bezoek in Egmond aan Zee bunkermuseum Jansje Schong.

Fietsroute langs deze plekken

Combineer de meeste plekken hierboven in één fietstocht van zo'n 12 kilometer, van de duinen bij De Kerf via de badplaats en de Zeeweg naar het hart van Bergen.